Kültürel Mirasta Kapsayıcılık: Erişimden Katılıma Uzanan Yeni Bir Bakış

TÜBA tarafından yayımlanan “iNCLUSION in the Cultural Heritage Sector” başlıklı eser, kültürel mirasın herkes için anlaşılır ve katılıma açık hâle getirilmesine yönelik bilimsel yaklaşımları ile uluslararası uygulama örneklerini bir araya getiriyor. Kitabın editörlüğünü TÜBA Başkanı Prof. Dr. Muzaffer Şeker ile Doç. Dr. Kevser Çınar üstleniyor.

Yayın, kapsayıcılığı yalnızca fiziksel erişim koşullarıyla sınırlamıyor. Engelli bireylerin deneyimlerini, temsilini ve karar alma süreçlerine katılımını merkeze alan çalışma; araştırmacılar, müze yöneticileri, eğitimciler, mimarlar, şehir plancıları, dijital teknoloji geliştiricileri ve kamu politikası uzmanları için bir başvuru kaynağı olarak hazırlandı.

Disiplinlerarası Bir Çerçeve

Eserin bilimsel çıktıları arasında yer aldığı belirtilen çalışma, Avrupa Birliği Erasmus+ programı tarafından ortak finanse edilen iNCLUSION projesi kapsamında ortaya çıktı. Proje, yükseköğretim öğrencilerinin engelli bireylere yönelik dönüştürücü kültürel deneyimler geliştirme kapasitesini artırmayı hedefliyor. Kültürel miras turizmi, müzecilik, eğitim, mimarlık, iletişim, dijital beşerî bilimler ve kamu politikaları aynı kapsayıcılık ekseninde ele alınıyor.

Bölümlerde kuramsal tartışmaların yanı sıra literatür incelemeleri, kurumsal deneyimler ve saha çalışmalarına dayanan değerlendirmeler yer alıyor.

Teknoloji, Müze ve Eğitim Bir Arada

Kitapta kültürel miras turizminde erişilebilirlik, teknolojinin kapsayıcı deneyimlerdeki rolü, kültür kurumlarında katılım, dijital hikâye anlatıcılığı ve kapsayıcı eğitim gibi başlıklar ele alınıyor. Görme engelli bireyler için dokunsal tezhip ve hat sergileri, çok duyulu müze tasarımı, oyun temelli erişilebilirlik yaklaşımları ve çocukların kültürel mirasla buluşturulmasına yönelik uygulamalar inceleniyor. Ayrıca evrensel tasarımla öğrenme, tarihî kent merkezlerinde sürdürülebilir ulaşım, göç ve aidiyet ilişkisi ile kapsayıcı müze politikaları da çalışmanın kapsamında yer alıyor.

Bu çeşitlilik, kapsayıcılığın yalnızca binaların fiziksel özellikleriyle ilgili olmadığını; ulaşım sistemleri, kurumların çalışma biçimleri, kültürel anlatılar ve hangi toplulukların hafızasına yer verildiğiyle de doğrudan bağlantılı olduğunu gösteriyor.

Erişimden Etkin Katılıma

TÜBA Başkanı Prof. Dr. Muzaffer Şeker, kitabın sunuş yazısında kültürel mirası ortak hafızanın, kimliğin, öğrenmenin ve toplumsal katılımın alanı olarak tanımlıyor. Şeker’e göre mirasın değeri, bireylerin fiziksel, duyusal, sosyal, kültürel veya ekonomik koşullarından bağımsız olarak herkesin bu mirasa erişebilmesi, onu yorumlayabilmesi ve katkıda bulunabilmesiyle güçleniyor.

Şeker, kapsayıcılığın yalnızca sosyal adalet meselesi olmadığını, aynı zamanda bilimsel ve kurumsal bir sorumluluk taşıdığını da vurguluyor. Bu yaklaşım doğrultusunda eser, kültürel miras kurumlarının erişilebilirliğini yalnızca mevzuata uyum ya da fiziksel engellerin kaldırılması üzerinden değerlendirmenin yeterli olmadığını ortaya koyuyor.

“Erişim Tek Başına Yeterli Değildir”

Doç. Dr. Kevser Çınar önsözünde, kültürel mirasa erişimin temel bir kültürel hak olduğunu; ancak bu erişimin tek başına kapsayıcılık anlamına gelmediğini belirtiyor. Çınar’a göre bir müzeye girebilmek ya da dijital bir içeriğe ulaşabilmek, kişinin kültürel anlatılarda temsil edildiği veya karar süreçlerinde söz sahibi olduğu anlamına gelmiyor.

Çınar, yapay zekâ, dijital hikâye anlatıcılığı, sanal ve artırılmış gerçeklik, oyunlar, podcast’ler, açık veri ve çok duyulu arayüzlerin erişimi genişletebileceğini belirtiyor. Ancak teknolojinin kendiliğinden kapsayıcı olmadığını da vurguluyor. Uygulamaların değeri; nasıl tasarlandıklarına, hangi deneyim ve bilgileri temsil ettiklerine, farklı ihtiyaçlara sahip kullanıcılar için erişilebilir olup olmadıklarına ve bu kullanıcıların geliştirme süreçlerine katılıp katılmadıklarına bağlı bulunuyor.